دیوان لغات التورک کیتابینی فارسجا ترجمهسی و اونون اهمیتی
دکتر اسرافیل باباجان
آنکار غازی اونیورسیتهسی اوستادی
دیوان لغات الترک، تۆرکلرین اسلامیتی قبولوندان سۏنرا عربجه قلمه آلېنماسېنا رغمن، تۆرک دیلی و کولتورونو ایلگیلندیرن ان اؤنملی اثرلردن بیریدیر. اثر 1072- 1074 ایللر آراسېندا1 کاشغارلې محمود طرفیندن قلمه آلېناراق، عباسی خلقهسی «محمد المقتدی بامرالله»ین اۏغلو «ابوالقاسم عبدالله»ـا سۏنولموشدور. اثرین تام آدې «کتاب دیوان لغات الترک» دور. تۆرک دیللرینی تۏپلایان کتاب دئمکدیر. بورادا دیللردن مقصد، لهجهدیر.2دیوان، تۆرکجهدن عربجهیه بیر لغت کتابیدیر. آنجاق، تۆرک دیلینین ایلک سؤزلۆڲۆ اۏلاراق دا قبول ائدیلن اثر، گئرچکده، چئشیدلی تۆرک بویلارېندان دهرلنمیش آغېزلار سؤزلۆڲۆ اؤزهللیڲی گؤستریر. بونونلا برابر، دیوان یالنېزجا بیر سؤزلۆک اۏلمایېب، تۆرکجهنین 11 یۆز ایلدهکی دیل اؤزهللیکلرینی بلیرتن، سس و یاپې بیلگیسینه ایشېق توتان بیر قرامر کیتابی، کیشی، بوی و یئر آدلارې قایناغې، تۆرک تاریخینه، جغرافیاسېنا، میتولوژیسینه، فولکلور و خلق ادبیاتېنا دائر زنگین بیلگیلر احتوا ائدن، عین زاماندا دؤنمین طبّی و تداوی اصوللارې حاققېندا بیلگی آچېقلامالارې ایله مدرن و آنسیکلوپدیک بیر سؤزلۆک کیمیدیر.3
کۆلتۆر و دیلیمیز اۆچۆن باها بیچیلمز بو اثر، اؤلکهمیزده ایلک دفعه ایکینجی مشروطیّتین همن سۏنراسېندا، مشهور کیتاب دۏستو «علی امیری» طرفیندن استانبولدا بیر صحافدا بولوناراق، اوزون ایللر اۏنون نزدینده قالمېشدېر. بیرینجی دۆنیا ساواشېنېن دوام ائتدیڲی ایللرده، بعضی حکومت ارکانېنېندا آرایا گیرمهسی ایله علی امیری، کیلیسلی رفعتین نظارتینده اۏلماسې شرطی ایله، دیوانېن باسېلماسېنا مساعده ائتمیشدیر.
اثر، کیلیسلی رفعت (بیلگه) طرفیندن اینجهلنهرک 1333- 1335 (1917- 1915 م.) ایللری آراسېندا استانبولدا باسېلمېشدېر. بو ایلک یایېمدان سۏنرا، اثر و مؤلفی اۆزهرینده، یورد ایچینده و باقی علم دۆنیاسېندا، بیر چۏخ آراشدېرما و اینجهلمه یاپېلمېشدېر.
آنجاق، علی امیرینین اثری بولماسې و رفعت بیلگهنین ایلک باسقېیا حاضېرلاماسېندان اؤنجه، بعضی اسکی قایناقلار دۏغرودان یادا دولایی اۏلاراق، دیوان لغات الترکدن بحث ائتمیشلردیر. بونلاردان بیری کاتب چلبینین کشف الظّنون ـودور کی کاشغارلېنېن لغتینین گیریش قېسمېندا تۆرکلر حاققېندا نقل ائتدیڲی حادثهلره عطف مقصدی ایله اثری سؤز قونوسو ائدهر. ایکینجیسی «عینی» آدې ایله مشهور عینتابلې بدرالدین محمودون «عقد الجمان فی تاریخ اهل الزّمان» آدلې اثریدیر. عینتابلې بورادا، اۏغوزلارا عائد معلوماتلارې دیواندان عیناً نقل ائتمک صورتیله اثری ذکر ائتمیشدیر. دیواندان سؤز ائدن اۆچۆنجۆ اثر ایسه «عینی»نین قارداشې شهاب الدین طرفیندن قلمه آلېنان «تاریخ البدر فی اوصاف اهل العصر» آدلې کیتابدیر. بورادادا تۆرک اوصاف و قبیلهلری حاققېندا بیلگیلر، دیواندان آلېنمېشدېر.
دیوانېن باتې دۆنیاسېندا تانېنماسېنېن عقبینده، آلماق، روس، مجار، فرانسیز بیلگینلر چئشیدلی یایېنلار تاپمیشلاردېر. بونلارېن ان باشدا گلنی، بروکلمان C. Brochelmann ـین یاپدېغې چالېشمالاردېر. بروکلمان، اثردهکی شعرلری، آتا سؤزلرینی، سس تقلیدی کلمهلری و دیل قوراللارېنې بیر دیزی مقاله حالېندا یایېملادېغې کیمی، دیوانېن بیرده آلمانجا ایندکسنی حاضېرلامېشدېر. بو ایندکس، اثرین تام ترجمهسی یایېنلانېنجایا قدهر، علم عالمینده قوللانېلمېشدېر. دویان، تۆرکیه تۆرکجهسینه، رفعت بیلگه، عبدالله عاطف توزونار، توفیق بیڲ، عبدالله صبری کارتر و بسیم آتالای طرفیندن چئویریلمیشسهده، بیلیندیڲی کیمی، رفعت بیلگه و بسیم آتالای چئویریلری دېشېنداکېلار، باسېلمامېشدېر.
اثر بعضی تۆرک لهجهلرینه و باتې دیللرینهده چئوریلمیشدیر. دیوان، اؤزبک تۆرکجهسینه (صالح مطلّباف، محمود کاشغارلې: تۆرکی سؤزلر دیوانی، 1- 4 ج. ، تاشکند 1960- 1967). یئنی اویغورجا تۆرکجهسینه (تۆرک دیللری دیوانې، اورومچی، 1981) و روبرت دانکوف طرفیندن: Conpendium of the Turkic Dialects
آدې ایله انگلیزجهیه (1 – 3 ج. ، هاروارد 1982- 1985 م.) ترجمه ائدیلمیشدیر.4سۏن اۏلاراق 1997 – 1998 م. ایللرینده، قاراخستاندا، «آقشار ق. آقابایاف» طرفیندن قازاق تۆرکجهسینه ترجمه ائدیلمیشدیر.5 کۆلتۆر و دیلیمیز آدېنا ان گؤزل اۏلانې ایسه، یوخارېدا بحث ائدیلن ترجمهلردن داها علمی و تیتیز اۏلانېنېن 2004 ایلینده حسین م. صدیق6 آدېندا تۆرک کؤنکلی ایرانلې فیلولوق طرفیندن یاپېلان فارسجا ترجمهنین یایېنلانماسېدېر.
ایرهلیدهده گؤرۆلهجڲی کیمی، بؤیله بیر ترجمه اۆچۆن گرهکلی دیل و کۆلتۆر بیلگیسینه صاحب اۏلان صدیق، هم کندیندن اؤنجه یاپېلان ترجمهلری گؤزدن کئچیریب، بیر چۏخ فونتیک یانلېشلېق و اۏخوما خطاسېنې دوزهلتمیش، همده کاشغارلې ایله اثری حاققېندا ایلگینج تثبیتلرده بولونموشدور. اینجهلمه قیسمی بیر جیلد اۏلاراق دۆشۆنۆلن و ایندکس ایله دیگر آچېقلامالارې هنوز باسېلمایان ایکینجی جیلده بوراخېلان بو چالېشما، 72 صحیفهلیک بیر دهڲرلندیرمه و اینجهلمه قېسمېنا صاحیبدیر. بو قیسیم آلتې بؤلۆمدن متشکلدیر:
1. بؤلۆم (ص. 14- 23) کیتابېن تانېتېمې و آراشدېرمانېن قایناقلارېندان بحث ائدهرک بوگۆنه قدهر اثر حاققېندا یاپېلان ان جدّی چالېشمالارې آکادمیک یؤندن دهڲرلندیریر.
2. بؤلۆمده (ص. 24- 34) دیوانېن مؤلفی و اثری چئشیدلی آلت باشلېقلار ایله اله آلېنېر.
3. بؤلۆمده (ص. 34- 38) اثر، کیتابېن یاپېسې، آدې، گووهنیرلیڲی و اثردن بحث ائدن اسکی قایناقلار باشلېغې ایله یاپې باخېمېندان اینجهلنیر.
4. بؤلۆمده (ص. 38- 48) تۆرکجهنین لهجهلری، کاشغارلېنېن باخېشې ایله تۆرکجهنین لهجهلری، خاقانیه تۆرکجهسی، خاقانیه تۆرکجهسینین یاپېسې، اویغورلار و اویغور تۆرکجهسی باشلېقلارې ایله، دیوانېن لهجه آراشدېرمالارې آچېسېندان دهڲری آنلاتېلېر.
5. بؤلۆمده (ص. 48- 62) شعر آراشدېرمالارې، آتا سؤزلری، فارسجا آچېسېندان دهڲری، اؤزل آدلار، تاریخی دستانلار و اتیمولوژیک بیلگیلر کیمی آلت باشلېقلار ایله اثرین محتوا آچېسېندان دهڲری اله آلېنېر. مترجم
6. بؤلۆمده ایسه (ص. 62- 68) چالېشماسېندا نئجه بیر یۏل ایزلهدیڲینی آنلادېر.
بوندان سۏنرا، 68 الی 72 صحیفهلر آراسېندا «کیتابنامه» باشلېغې آلتېندا، فارسجا، عربجه، آلمانجا، انگلیزجه و تۆرکجه قایناقلار، حرف سېراسېنا گؤره آیرې- آیرې باشلېقلار آلتېندا وئریلیر. تۆرکجه اسکی و یئنی حرفلی متنلر ده آیرې باشلېقلار آلتېندادېر. بو قیسم بیر دیوان لغات الترک بیبلیوقرافیاسی اۏلاجاق قدهر زنگیندیر. داها سۏنرا صحیفه 37 دن 95 ـه قدهر کاشغارلېنېن اؤن سؤزۆنۆن فارسجا ترجمهسی یاپېلېر. کاشغارلېنېن وئردیڲی اویغور حرفلریندن اؤرنکلر و کاشغارلېنېن خریطهسیده عیناً یئر آلېر. آیرېجا کاشغالېنېن تانېتدېغې و تۆرکجه سس قارشېلېقلارېندان اؤرنکلر سوندوغو عربجه حرفلرین لاتین حرفلری قارشېلېقلارې دا صدیق طرفیندن پارانتز ایچینده گؤستریلمیشدیر. بوندان سۏنرا، اثرین عربجه متنینه باغلې قالېناراق یاپېلان فارسجا ترجمهسی، فارسجا و عربجه باشلېقلار ایله یئر آلېر. چالېشمانېن ان سۏنوندا ایسه صدیقین تۆرکیه تۆرکجهسی ایله یازدېغې ایکی صحیفهلیک اؤن سؤز واردېر.
1. ح. م. صدیقین چالېشماسېنېن اؤزهللیکلری
صدیق، چالېشما ندنلرینی و پرنسیپلرینی آچېقجا بلیرتن بیر آراشدېرماجېدېر. اۏ، داها سۏنرا آیرېنتېسې ایله گؤستریلهجڲی کیمی، اؤلکهسینده دیوان لغات الترک حاققېندا گئنیش انتحال و تحریف ایچهرن بیر چالېشمادان چۏخ متأثر اۏلدوغوندان، ترجمهسینی «بؤیله قیمتلی بیر اثرین تحریفچیلر و اوشاقجا عینادلار» پئشینده قاچانلارېن الینده اویونجاق اۏلماسېن دئیه حاضېرلادېغېنې آچېقجا سؤیلر.7 صدیق، دیوان ایله اونیورسیته ایللرینده مرحوم عبدالصمد امیر شقاقی واسیطهسیله تانېشمېشدېر. حتی بو ذاتین دیوانا دایانان بؤیۆک بیر لغتده یازدېغېنې، آنجاق بو اثرین باسېلمادان، وارثلری الینده غیب اۏلدوغونو سؤیلر. بوندان قېرخ ایل اؤنجه تانېشدېغې بو ذاتدان دیوانا داها فاضل «مسلط اۏلان بیریسینیده گؤرمهدیڲینی وورغولاماقدادېر.»
مترجم 1979 ایلیندن سۏنرا، معلم رفعتین چئویریسینین الینده اۏلدوغونو، بسیم آتالایېن بو چئویرییه گؤره چۏخ داها مکمل اۏلان چالېشماسېنېدا دقّتله اینجهلهدیڲینی بیلیرتیر. اۏ، سؤز قونوسو ایکی متنیده گؤز اؤنۆنه آلاراق چئویریسینه باشلامېشدېر. اصل حرکت نقطهسی عربجه متن اۏلماقلا بیرلیکده، آتالای چئویریسینه صاحب اۏلمادېغې تقدیرده، چالېشماسېنې تاماملایامایاجاغېنېدا وورغولار.8 صدیق «اۆچ مین ساعته یاخلاشان» چئویری چالېشماسېندان سۏنرا، اۏنو اییی بیر عربجه اڲیتیمی آلمېش «قوم» شهریندهکی اؤیرهنجیلری حجت الاسلام سید حیدر بیات و احمد عبدییه گؤیترهرک، دیوانېن عربجه یازماسې و مطبوعو ایله کلمه- کلمه کنترل ائتمهلرینی ساغلامېشدېر. داها سۏنرا، تصحیح سېراسېندا ایرانلې چاغداش تۆرک شاعیری و ادبیات آراشدېرماجېسې، دوقتور حسین محمدخانینین تکرار گؤزدن گئچیردیڲینی بلیرتمکدهدیر.9
مترجم، فارسجا چئویریده ایلک دقت ائتدیڲی نقطهنین فارسجا جملهلرین یاپېسې اۏلدوغونو سؤیلر. بونا گؤره چئویرینین آخېجې و ساده اۏلماسېنا چۏخ غیرت ائتمیشدیر. آیرېجا، چالېشماسېنېن قارېشېق، شبههلی، انتحاله دایانان و قوللانېمې زور اۏلماماسېنا چالېشمشېدېر. اثرینین فارسجا بیلنلر اۆچۆن قولایجا اۏخونان، آخېجې و قوللانېما اویغون اۏلماسېدا صدیقین دقّت ائتدیڲی نقطهلردن بیریدیر. مترجمه گؤره، همن هر دیلده یاپېلان دیوان چئویریلرینده، سسلرین یازېمېندا اسکیکلیک یادا یانلېشلېقلار واردېر. کندیسی بو خطالارا دوشمهمڲه چالېشاراق، عرب حرفلری ایله یازېلان تۆرکجه کلمهلرین لاتین حرفلری ایله اۏخونوشونو آیرېنتېلې بیر شکیلده گؤسترمیشدیر.10
مترجم، هر ماده باشېندا بولونان «یقال» تعبیرینی چېخارمېشدېر. بؤیلهجه عربجه آنلامې وئریلن تۆرکجه کلمهلر دۏغرودان ماده باشې اۏلموشدور. کلمهلرین یانېنا اۏخونوشلارې لاتین حرفلری ایله یازېلمېشدېر. یازار، عربجه آچېقلامالارې عیناً چئویردیڲینی سؤیلهمکدهدیر. وارسا وئریلن اؤرنکلرده چئوریلمیشدیر.
فعللر بؤلۆمۆنده، اله آلېنان هر فعلین، مضارع و مصدر شکیللرینی، اۏخونوشودا لاتین حرفلری ایله پارانتز ایچینده گؤستریلمیشدیر.11 صدیق، آتا سؤزلری، دئییملر و شعرلری، گئنیش و ادبی بیر شکیلده چئویرمهدن اؤنجه، بیره بیر چئویریلرینی وئردیڲینی، وارسا کاشغارلېنېن عربجه آچېقلامالارېنا، «اۏنون آچېقلاماسې (توضیح آن که)» باشلېغې ایله اشارت ائتدیڲینی سؤیلهمکدهدیر. مترجم آیرېجا کاشغارلېنېن چئویریلری شرح شکلینده ده اۏلسا بیره بیر ده اۏلسا، عیناً نقل ائتمیشدیر. صدیق، پک چۏخ مترجمین شبههلی یئرلرده، آتالایېن چئویریسینی اساس آلدېقلارېنې سؤیلر. کندیسی ایسه، داها اییی چئویردیڲینی دوشوندوڲو یئرلرده، کندی ترجمهسینی ترجیح ائتمیشدیر.
تارتېشمالې نقطهلری ایسه 2- نجی جیلده بوراخمېشدېر. اۏنا گؤره اصلینده ماده باشلارېنا قولایجا اۏلاشماق اۆچۆن آیرېنتېلې بیر دیزینه احتیاج واردېر. آنجاق اۏ، شبههلی بوتون اۏخونوشلارې و چالېشماسېنا یازېلاجاق الشتیریلری گؤز اؤنۆنه آلدېقدان سۏنرا، بیر دیزین اۏلوشدورما دۆشۆنجهسیندهدیر.12
صدیق، اسملری چئویرمهنین فعللری چئویرمکدن قولان اۏلدوغونو سؤیلر. بونا گؤره اؤزهللیکله ائتدیرگن و گئچیشلی ائتدیرگن فعللرین چئویریسینده، اۏلدوقجا زۏرلانمېشدېر. بیرلهشیک زامانلاردا ایسه، گلهجک زامانېن حکایهسی و میشلی گئچمیش زامانېن چئویریسی عادتا امکانسیز اۏلموشدور. چۆنکۆ بونلارېن فارسجا قارشېلېغې یۏخدور. بونلارې فارسجا آنلاتا بیلمک اۆچۆن، یان جملهلره و اک فعللره احتیاج واردېر. صدیق بعضاً بیر تۆرکجه فعل اۆچۆن، بیر قاچ فارسجا جمله قورماق زوروندا قالماقدان شیکایت ائدهر. اؤرنهڲین بوگۆن «بیچدیردی» آنلامېنا گلن «ایرپتتی» فعلی ایله «اۏ آغاجې بیچدیردی» دئمک اۆچۆن، «او درخت را در معرض انداختن قرار داد و بیانداخت.»13
حسین م. صدیق دیوانېن گرهک ترجمه و نشرلرینده، گرهکسه، متن نشری دېشېنداکی اینجهلمهلرینه الشدیرهل یاناشماقدادېر. بو الشدیریلرینده، چالېشمالارېن اولوملو- اولومسوز بۆتۆن یؤنلرینی آچېقجا دیله گتیریر. اؤرنهڲین دهری دیلچینین «عرب آلفابهسینه گؤره دیوان لغات الترک دیزینی» آدلې چالېشماسېنې، بروکلمانین چالېشماسېنېن تکراری سؤیلهمکدهدیر. آنجاق یئنی بیر آلفابهتیک دیزین گتیرمهسی آچېسېندان، بروکلمانین چالېشماسېنې تکمیل ائتدیڲینیده اعتراف ائدهر.
یادا «تۆرک دیلی» درگیسینین دیوان حاققېنداکی اوزهل سایېسېنېن گلهجکده یاپېلاجاق آیرېنتېلې چالېشمالارا یۏل گؤسترهجهڲینی بلیرتیر.14 صدیق الشدیردیڲی کیشیلره اۏلدوقجا آکادمیک تنقیدلر یؤنلتیر. اؤیله کی اۏنلارېن خطالارېنې گؤسترن بول اؤرنکلی، گئنیش تابلولارا داهې یئر وئریر. چۏخ کزده الشدیردیڲی کیمسهلرین سیستم خطالارېنا دهڲینیر. اؤرنهڲین داها اؤنجه دیوان حاققېندا بیر چالېشما یاپان ایرانلې آراشدېرماچې «دبیر سیاقی»نین «کرک» (گؤز ببهڲی) مادهسینده، بو مادهیه باغلې اۏلاراق اله آلېنان «کرکرک، ارنگ و اوت کرک» اؤرنکلرینی، سیاقینین ماده باشې ساناراق سیستم خطاسېنا دۆشدۆڲۆنۆ بلیرتیر. آیرېجا، سیاقینین تطبیقی و مقایسه آچېدان اؤنملی اۏلان و کاشغارلېنېن اصلی هدفلریندن بیری اۏلان عربجه اؤرنکلری گؤرمزدن گلدیڲینی سؤیلر.15
صدیق، بیر شکیلده خبردار اۏلدوغو، آنجاق گؤرمهدیڲی قایناقلارې مطلقا بلیرتیر. مثلاً 1997- 1998 ایللرینده، دیوانېن قازاق تۆرکجهسینه چئوریلدیڲینی دویدوغونو، آنجاق کندیسینین بو چئویرینی گؤرمهدیڲینی سؤیلر.16 تثبیت و یارغېلارېنې چۏخ ساغلام آکادمیک قایناقلارا دایاندېران صدیق، یئر- یئر گووهنیلیر شیفاهی قایناقلاردان فایدالانماغېدا اهمال ائتمهمیشدیر. آنجاق، بو بیلگیلری کندینه مال ائتمیهجک قدهرده دوروستدور. مثلاً رحمتلی محرم ارگینین خاقانیه تۆرکجهسینین اۏ دوردهکی سئچگین طبقهنین شیوهسی اۏلدوغونو سؤیلهدیڲینی و ارگین طرفیندن کندیلرینه 1980 / 1359 ایلینده شفاهاً انتقال ائتدیڲینی بلیرتیر.17
صدیق، چالېشماسېندا، یئر- یئر ایرانېن سوسیو- کولتورل و تاریخی یاپېسې حاققېندا ایلگینج دهڲرلندیرمهلرده بولونور. صدیقین بو دهڲرلندیرمهلرینه اؤرنک وئرمک گرهکیرسه:«گۆنۆمۆزدهده بو دۏغرولتودا، فارس دیلی ایرهلیلهمکده اۏلوب، چۏخ آز سایېدا تات (عجم) کؤیلری و قصبهلری ایله افغان کؤکنلیلر دېشېندا اؤزهللیکله بؤیۆک شهرلرده فارسجا قونوشان انسانلارېن بؤیۆک چۏخلوغو، اصلینده اوغوز تۆرکلرینین تشکیل ائتدیڲی ادّعا ائدیلهبیلر. بونلار، فارسجانی، کندیلرینه خاص خوش بیر لهجه ایله قونوشاراق ایرهلیلهدیرلر. ایشته دیوان، فارسجا و تۆرکجهنین عصرلر سورن قارشېلېقلې آل وئریشی قونوسوندادا اۏلدوقجا بؤیۆک بیر اؤنهمه صاحیبدیر. اؤزهللیکله تۆرکجهدن فارسجایا گئچن کلمهلری تعقیب خصوصوندا زنگین بیر قایناقدېر. اؤرنهڲین . . . »18
سۏن اۏلاراق، مترجم، خاقانیه تۆرکجهسی، بخارا عربجهسی و چاغداش فارسجا بیلگیسینه صاحیب بیر آراشدېرماجېدان الشدیری بکلهدیڲینی سؤیلیهرک، عادتا بؤیله بیر چالېشمانې حاققې ایله دهڲرلندیرمهنین حداقل شرطلرینی اۏرتایا قۏیموشدور.»19
2. صدیقین کاشغارلې، اثری و اثرینین تأثیرلری حاققېندا بعضی تثبیتلر
حسین محمدزاده صدیقین کاشغارلې و اثری حاققېنداکی تثبیت و دهڲرلندیرمهلرینی گنل اۏلاراق ایکی گروپدا تۏپلایا بیلیریز: 1. دیوان و اۏنون کولتورل آرخا پلانی اوزهرینه تثبیت و دهڲرلندیرمهلر، 2. دیوان اوزهرینه یاپېلان چالېشمالارلا ایلگیلی تثبیت و دهڲرلندیرمهلر.
صدیق، دیوان لغات الترک و اۏنون کولتورل آرخا پلانی ایله ایلگیلی تثبیتلرینه «دیوان» کلمهسی ایله باشلار. بونا گؤره کاشغارلې اثرینین تصنیفی، تألیفی، ترجمهسی و حاضیرلانماسېندا قاموسدان اؤته بیر یۏل تدتدوغوندان، اۏنو «دیوان» اۏلاراق آدلاندېرمېش اۏلمالېدېر. صدیقه گؤره «دیوان» کلمهسی تۆرکجه کؤکنلیدیر. عربجهده و فارسجانېن فرقلی لهجهلرینده تۆرکجهدن آلېناراق، دهڲیشیک سؤیلهییشلر ایله تلفّظ ائدیلیر. بو کلمهنین کؤکنی «تیپمک» مصدرلریندن گلیر. بو مصدر، «بیر آرایا گلمک، بیر آرایا گتیرمک آنلاملارېندادېر.»20 اۏ، اثرین یازېلېش ندنلرینهده گئنیش بیر پرسپکتیودن باخار. اۏنا گؤره کاشغارلېنېن دؤنمینده، یعنی عباسی خلافتی دورونده «دیوان لغات الترک» کیمی بیر اثرین یازېلماسېنې، تۆرکلرین اسلام دۆنیاسېنداکی کولتورل و عسکری خدمتلری ساغلامېشدېر. اؤرنهڲین ایراندا عجملر طرفیندن چېخارېلان «المقنّع» و «حسن صبّاح» عصیانلارېنېن باسدېرېلماسېندا تۆرکلر بؤیۆک بیر رول اوینامېشدېر. بؤیلهجه بغداد و اسلام دنیاسېنېن دیگر سیاسی مرکزلرینین تۆرکلره احتیاجی قات- قات آرتمېشدېر. بوندان سۏنرا صدیق بؤیله دوام ائدیر:«کاشغارلې سؤز قونوسو سببلردن، عرب دیللی تۏپلوملارا، عربجهنین قرامر و کلمه یاپېسېنا دایاناراق، تۆرکجهنی داها قولای اؤیرهتمک اۆچۆن، اثرینی قلم آلمېشدېر. یعنی اۏ دؤنمده عصر، آرتېق تۆرک عصریدیر. تۆرکجهنی اؤیرنمک، اسلام دنیاسېنېن ضرورتلری آراسېنا گیرمیشدیر. کاشغارلې اثرینده، اۏخوجویا تۆرکجه اؤیرهتمهنینده اؤتهسینده، اۏنو، تۆرکلرین تاریخی، کولتورو و ادبیاتی ایله آشنا قېلمایا چالېشېر.»21
صدیقین دیوانین نئجه بیر اثر اۏلدوغو حاققېندادا چۏخ یؤنلو بیر دهڲرلندیرمهسی واردېر. اۏ، دیوانې آنسیکلوپدی کاراکترینه بورونموش اؤزهل کلمهلری بیر آرایا گتیرن لغت اۏلاراق گؤرۆر. بو کتاب، لغت کتابلارې و کلمه آراشدېرمالارې یاپان اثرلر آراسېندا، «بیلگی انتقال ائتمه یؤنۆ اؤن پلانا چېخان» بیر اثردیر. دولایېسې ایله آنسیکلوپدییه داها یاخېندېر. یعنی، اۏ آراشدېرماچې و الشویرهل بیر اثردیر. دیوان، گئنیشلهتیلمیش لغت کیتابی اۏلمانېن یانېندا، ادبیات آراشدېرمالارېنا دایانان دیل بیلیم، ادبی تورلر، فولکلور، تطبیقی ادبیات، میتولوژی، جغرافیا و تاریخ کیتابیدا سایېلېر.»22
صدیق، بعضی اسکی عربجه قایناقلاردا دیوانېن آدېنېن گئچدیڲینی آنجاق اسکی فارسجا قایناقلاردا ذکر ائدیلمهدیڲینی سؤیلر. ایرانلې بیر آراشدېرماچې اۏلدوغوندان، بو قونودا یوروم یاپماز. آنجاق بلوشه Bloshe آدلې بیر اۏریانتالیستین گؤرۆشلرینی عیناً نقل ائدیر. بو گؤرۆشلر بؤیلهدیر:«فارسجا و عربجه قایناقلاردا، تۆرک دیللری و جغرافیالارې حاققېندا یئترینجه بیلگییه راستلانماز. بالخاصه فارسجا اثرلرده، فارسلارېن، سادهجه کندیلریندن بحث ائتمه آلېشقانلېغې واردېر. یازدېقلارې همن هر شئی کندیلری حاققېندادېر. فارس اۏلانلار دېشېنداکېلرې غیر ایرانی آدلاندېراراق، داها چۏخ کؤتۆ و خیال محصولو شئیلری دیله گتیریرلر. فارسجا جغرافیا کیتابلارېندا، فارس جغرافیاسی دېشېندا بیلگیلره راستلانماز. کندی جغرافیالارې دېشېنداکی یئرلردن بحث ائتدیکلرینده ایسه ده، افسانهوی و میتولوژیک بیر اسلوب توتورلار.»23
صدیقین بوگۆنه قدهر اوزهرینده چۏخ دورولمایان بعضی قونولاردا ایلگینج تثبیت و دهڲرلندیرمهلری واردېر. بیلیندیڲی کیمی کاشغارلې و اثری حاققېندا چالېشما یاپان آراشدېرماچېلار آراسېندا، اۏنون سویلو قاراخانلې حؤکمدارلارې عائلهسیندن گلدیڲی قونوسوندا نرهده ایسه تام بیر اتفاق واردېر. حتی بیر آراشدېرمادا، کاشغارلېنېن سویلو بیر عائلهدن گلدیڲی ساوونولاراق، پرنس اۏلدوغو داها سؤیلهنیر و گؤل بیلگه قاغانا دایانان سوی کؤتۆڲۆ چېخارېلېر.24 آتالایدا کاشغارلېنېن «تورکستان بیگلری نسلیندن» اۏلدوغونو سؤیلر.25 صدیق ایسه کاشغارلېنېن فرقلی خلق طبقهلری سېراسېنا گیرهرک اۏنلار ایله اوزون مدت «حشیر نشیر» اۏلماسېنا دایاناراق، سویلو بیر خاقان عائلهسیندن گلمهسی قونوسونون سورغولانماسې گرهکتیڲینی بلیرتیر. کاشغارلې اثرینده کندینی سادهجه «محمود» و یا «صاحب الکتاب» اۏلاراق نیتهلندیرمکدهدیر. بونا گؤره کاشغارلې، ملّتینین فرقلی طبقهلرینه دویدوغو حدودسوز عشقدن دولایی خلق آراسېندا دولاشماق صورتی ایله اثرینی وجودا گتیرمیشدیر. صدیقه گؤره تاریخ بویونجا هئچ بیر تۆرک خاقانی یادا سویلوسو، کاشغارلېنېن معنوی مقامینا اۏلاشمامېشدېر. بونداندا آنلاشېلدېغېنا گؤره، تۆرک خاقانلارې، تاریخچیلرین سؤیلهدیڲی کیمی سویلولوق پئشینده اۏلمامېشدېر. آلپ ارتونقادان گول تیگینه قدهر، بۆتۆن تۆرک خاقانلارې خلق ایچیندن چېخمېش اۏلوب خاقانلېق مقامینی کندیلری الده ائتمیشلردیر.26
صدیق یئر- یئر ایران تاریخی و کولتورو ایله بونون تۆرک تاریخی و کولتورو ایله ایلیشکیلری اوزهرینده دهڲرلندیرمهلرده بولونور. مثلاً رشید الدین فضل الله همدانینین جامع التواریخ آدلې اثرینه دایاناراق، فارسلارېن اسکی پهلوی آلفابهسینی اویغورلارا بورجلو اۏلدوغونو سؤیلر. بونا گؤره اسکی سُغد آلفابهسینه دایانېلاراق اۏلوشدورولان پهلوی آلفابهسی، فارسلارا اویغورلار طرفیندن اؤیره دیلمیشدیر.
حسین م. صدیقین اؤنملی ادّعالارېندان بیریده دیوان لغات الترکون یازېلدېغې دؤنمده، تۆرکجهنین کلمه خزینهسینین فارسجادان چۏخ اۏلدوغودور. کاشغارلې، اثرینه ترک ائدیلمیش، باشقا دیللردن گلمیش و یا یئنی قوللانېلان کلمهلری داخیل ائتمهدیڲینی سؤیلهدیڲینه گؤره، اۏ دؤنمده تۆرکجه رسمی، علمی و ادبی بیر دیل اۏلاراق اۏن مینه یاخېن کلمه خزینهسینه صاحب ایدی. اگر اسلامی دینی سببی ایله عربجه و فارسجادان تۆرکجهیه گیرن تعبیرلریده بونا اکلرسک، بو خزینه داهادا آرتاجاقدېر. بو اؤیله بیر دورومدور کی اۏ دؤنمده سغد، پهلوی و دری کیمی داها سۏنرا فارسجایا دؤنۆشن تۆرکجهیه قونشو دیللر و لهجهلر اۆچ مینه یاخېن بیر کلمه خزینهسینه صاحیب ایدی. اؤرنهڲین اسدی توسینین «لغت فرس» ونده و هندوشاه نخجوانینین لغتینده یادا بنزهری اثرلرده27 یئر آلان کلمهلرین سایېسې اۆچ مینی کئچمهییب، چۏخ آزې فارسجا کؤکنلیدیر.28 بعضی آراشدېرماچېلار، دیوان ایچینده «آژون» (= دۆنیا) کیمی سُغدجادان و «کؤکرۆم» (زعفران) کیمی هیندجهدن گلهرک تۆرکجهلشمیش کلمهلرده اۏلدوغو ادّعا ائدیلیرسه ده،29بو اثباتلانمېش بیر دوروم دهڲیلدیر. آیرېجا باشقا دیللردن دیوانا گئچن کلمه سایېسېنېن دقّته آلېنمایاجاق قدهر استثنایی بیر دوروم اۏلدوغو بۆتۆن جدی آراشدېرماچېلارجا وورغولانمېشدېر.30
صدیقین ان ایلگینج دهڲرلندیرمهلریندن بیری ده کاشغارلې و فردوسینین انسانا و ملت مفهومونا باخېشلارې حاققېندادېر. صدیقه گؤره، بۆتۆن انسانلارا ائشیت گؤزله باخان کاشغارلېیا قارشېن، فردوسی سویلولوغو و قومیتچیلیڲی اؤن پلاندا توتور. بو قونودا شؤیله دئر:
کاشغارلې، «تات» کلمهسینی تۆرکلرین دېشېنداکیلر اۆچۆن قوللانېر. آنجاق معناسی سادهجه عجم و فارس دڲیلدیر. تات تعبیرینین اۏنون نظرینده یابانجې و بیگانه کیمی آنلاملارا گلدیڲینی وورغولامام گرهکیر. بو اوزدن، اویغورلار بعضاً غیر مسلملریده تات اۏلاراق آدلاندېرېرلار کی اینانچ و دۆشۆنجهده مسلمانین ضدی دئمکدیر. کاشغارلېنېن فرقلی قوملارا و ملّتلره باخېشدا، هئچ بیر قومی یادا ملّتی، دیل و عرق فرقلیلیڲیندن دولایی کؤتۆلهمهدیڲینی سؤیلهمهلیییم. اۏ، هر نه قدهر سویو و آتالارې ایله اؤیۆنۆرسهده، بۆتۆن انسانلارې ائشیت درجهده سئوهرک، هامېسېنا خدمت آرزوسوندا اۏلدوغونو بلیرتیردی. گئرچکده اثرینی یازماقداکې آماجې، مسلمانلارا مقدّس عربجه یاردېمې ایله یئنه مقدّس بیر اسلام دیلی اۏلان تۆرکجهنی اؤیرهتمک ایدی. کندیسی بونو اثرینین اؤن سؤزۆنده بلیرتمیشدی. ملّت آنلایېشېنا بوتور بیر باخېش، انسانلېق تاریخی اۆچۆن اۏلدوقجا اؤنملیدیر. بعضی قوملارېن کولتورهل قهرمانلارې، بؤیله علوی بیر باخېش آچېسېنا صاحیب دڲیلدیر. اؤرنهڲین فردوسینی گؤز اؤنۆنه آلېرساق، چۏخ دار بیر باخېش آچېسې ایله دورون پادشاهېنې سویلو اۏلمادېغې اۆچۆن یئرمکدهدیر. بونا دایاناراق اۏنو کؤتۆلهمک صورتی ایله شؤیله دئر:
اگر شاه را شاه بودی پدر،/ به سر مینهادی مرا تاج زر.
اگر مادرش شاهبانو بدی،/ مرا سیم و زر تا به زانو بدی!
عربلریده کوچومسهیهرک شؤیله دئر:
ز شیر شتر خوردن و سوسمار،/ عرب را به جایی رسیده است کار،
که تاج کیانی کند آرزو،/ تفو بر تو ای چرخ گردان! تفو!
آنجاق کاشغارلې مثبت ملی شعور یانېندا، اوجا بیر دینی غرورا صاحیبدیر. ملّتینه اسلاما خدمت اؤلچۆسۆنده دهڲر وئرمکدهدیر. فضیلت، تقوا و مردلیڲی عرق ایله دهڲیشمهمکدهدیر. حتی کیتابینی کندی ملّتینین دیلی دېشېندا بیر دیلله قلمه آلمېشدېر. اثرینی یازارکن، افسانهوی قهرمانلارې سؤز قونوسو ائدهرک جایزه آلماقدانسا، اینجهلهدیڲی اؤلکهلری آدېم- آدېم دولاشاراق گئرچکچی تثبیتلرده بولونمانمې ترجیح ائتمیشدیر. اۏ، قارشېلاشدېغې انسانلاردان شفاهی عرفان تۏپلاماق پئشیندهدیر، بیریلری (!) کیمی پارا پئشینده دهڲیل . . . »31
ح. م. صدیق دیوان لغات الترک اوزهرینه یاپېلان بۆتۆن یایېنلارې قېسساجا دهڲرلندیرمکله بیرلیکده ایکی اثر اوزهرینده دقّتله دورور. بونلاردان بیرینجیسی «یازېلماسایدې اصلا فارسجا ترجمهنی بیتیرهمزدیم» دئیهرک اؤیدۆڲۆ «بسیم آتالای»ېن تۆرکیه تۆرکجهسینه چئویریسیدیر. صدیقه گؤره بو چئویرینین ده بعضی اؤنملی اسگیکلیکلری واردېر. اۏنون آتالایی اصیل تنقید ائتدیڲی نقطه، کلمهلرین لاتین حرفلری ایله یازېمې نقطهسیندهدیر. آتالای بو نقطهده استانبول آغزېنې اساس آلاراق، q, ə و x حرفلری ایله تمثیل ائدیلن سسلری گؤسترمهڲی اهمال ائتمیشدیر. صدیق ترجمهسینده بو نقطهلری اکمال ائتدیڲینی سؤیلر.32
بیلیندیڲی کیمی دیوان، عربلره تۆرکجه اؤیرهتمک مقصدی ایله یازېلمېشدېر. بونون اۆچۆن اثرین مقدمهسی و آچېقلامالارې هپ عربجهدیر. یئنه بو اوزدن، ماده باشلارې، عرب سؤزچۆلۆک گلهنهڲینه گؤره، سېرالانمېشدېر. تۆرکجه کلمهلر عربجه کلمه صینیفلاندېرېلمالارېنا (همزهلی، سالیم، شدّلی، اوچلو، دؤردلۆ و غیره) و وزنلره گؤره تاسارلاناراق (سؤز گلیشی یازدې فعلی وزنینده) عینی وزندهکی کلمهلر بیر باشلېق آلتېندا تۏپلانمېشدېر. کلمهلر کندی ایچینده ایسه، آلفابهسېراسېنا قونموشدور33 بو نقطهده تۆرکجه کلمهلری عربجهیه بنزهتمک صورتی ایله یاپېلان آچېقلامالارې گرهکسیز بولان آتالای:«بۆتۆن بو اوزون اوزادېیا سؤیلهنن شئیلر تۆرکجهمیزی زورلا عربجهیه بنزهتمک غیرتیندن ایرهلی گلمیشدیر. عربجه حرفلرین یازېلېشېنا گؤره اویدورولان بو قوراللارېن بوگۆنکۆ یازېمېزدا هئچ بیر دهڲری یۏخدور.»34 دئر.
آیرېجا احمد جعفر اۏغلونا گؤره کاشغارلې اثرینده، تۆرک دیل و دیالکتولوژیسینه مخصوص یئنی بیر قرامر مئتودو قبول ائتمهمیش، بالعکس صنعی بیر طرزده، کندی آنا دیلینی، عرب قرامر قوراللارې ایچهریسینه سېخېشدېرماق مجبوریتینده قالمېشدېر. بو اوزدن، عرب قرامرینه واقف اۏلمادان، دیواندان استفاده ائتمک پک مشکل دور.35
بانارلېیا گؤرهده کاشغارلېنېن لغتینی دوزنلرکن ایزلهدیڲی یۏل، تۆرکجهنین سس یاپېسېنا بؤیۆک ضرر وئرمیشدیر. هر نه قدهر کاشغارلې دورونون شرطلری ایچینده بونو یاپماق زوروندایدې ایسه ده اۏنون آچدېغې بو جېغېر ایله تۆرک دیلینین کندی سسیندن، کندی وصفلریندن، حتی کندی استقلالیندان بیر شئیلر غیب ائتدیڲی آچدېقدېر.36 صدیق بو گؤرۆشلره قاتېلماز و سؤز قونوسو دورومو، کاشغارلېنېن پارلاق ذکاسی ایله دهڲیشدیریلمهسی زور تۆرکجه قرامری، دۆنیانېن ان زنگین دیللریندن بیر اۏلان عربجهنین یاپېسېنا بنزهتدیڲینه، بؤیلهجه خارق العاده و بشر اوستو بیر ایش باشاردېغېنا اینانماقدادېر.37
سانېرېز صدیقی بو ترجمهنی حاضرلارکن، ان چۏخ اوزن قونو، ایرانلې آراشدېرماچې «دبیر سیاقی»نین 1996 ایلینده دیوان حاققېندا یاپدېغې اسگیک و غیر علمی چالېشمادېر. بونا گؤره مذکور آکادمیسینین ترجمهسی، عربجه متنین کندیلرینه اویولماقسېزېن قارېشېق و آخېجېلېقدان اوزاقدېر. کلمهلرین سس اؤزهللیکلرینه رعایتسیزلیک، بعضی مادهلرین آتلانماسې، اؤرنکلرین یازېلماماسې و فارسجا قارشېلېقلاردان اویومسوزلوق کیمی ندنلر ایله چالېشما، فارسجا بیلنلر اۆچۆن داهې قوللانېلماز بیر حالدادېر. صدیق، سؤز قونوسو چالېشمانېن بونوندا اؤتهسینده توتار سیزلیقلار داشېدېغېنا دقّت چکهرک شؤیله دئر:«بونوندا اؤتهسینده، بیلیمسل آراشدېرما مئتودلارېنا اویولمامېش، گویا قومیتچیلیک آدېنا «اوشاق کیمی عینادلار» پئشینده قاچمېشدېر. اؤرنهڲین، بوگۆن ایران خلقینین اؤنملی بیر بؤلۆمۆنۆن دیلی اۏلان آذربایجان تۆرکجهسینین «زور ایله بنیمسه دیلدیڲی» افتراسېندا بولونموشدور.»38
باشقا بیر اؤرنک وئرمک گرهکیرسه، کاشغارلېنېن قبری اوزهریندهکی عرب حرفلی اویغور تۆرکجهسی متنلرینه «اویغور فارسجاسی» دئین سیاقینین بو افادهلرینی، صدیق شؤیله دهڲرلندیریر:«شعرلر، اویغور تۆرکجهسی خطی و دیلی ایلهدیر. اویغور فارسجاسې ایله دهڲیل. انسانلېق تاریخی اویغور فارسجاسې آدې ایله بیر دیل یادا یازې تورو وجود گتیریلمیش دهڲیلدیر. تۆرکجه یئرینه فارسجا لفظینین گتیریلمهسی اگر مطبعه خطاسې دهڲیل ایسه، عوامی قاندېرېجې کؤیلۆ قورنازلېغې و اوشاق کیمی حرص ایله اورتایا قونان بیلیمسل بیر دوشمنلیک اۏلمالېدېر.»39
سۏن اۏلاراق بیلیندیڲی کیمی بسیم آتالای دیوان لغات الترکون هر هانگې بیر دیله چئوریلمهسی اۆچۆن: عربجهنی و عربجهنین دیل قوراللارېنې بیلمک، تۆرکجهنین دوغو- باتې دیالکتلرینی اسکی و یئنی شکیللری ایله تانېماق، بیر چۏخ اسکی و یئنی کیتابا صاحیب اۏلماق، روسجا، آلمانجا کیمی دیللری بیلمک، عجله ائتمهییب صبرلی اۏلماق، تۆرکجه ایله ایللرله اوغراشمېش اۏلماق و بونلاردان زیاده، بو یۏلدا عشق و سئوگی صاحیبی اۏلماق گیبی شرطلر اؤنه سورهر.40 صدیق روسجا و آلمانجا بیلمک دېشېندا، بۆتۆن شرطلره حائز اۏلدوغونو آناق بونون یانېندا دیوانېن چئوریلمهسی اۆچۆن، بخارا عربجهسی ده ایی بیلمهسینین یوخارېداکې شرطلره اکلنمهسی دۆشۆنجهسیندهدیر.41
3. مترجمین فارسجا اوسلوبو
حسین م. صدیق دیگر اثرلریندهده گؤرۆلدۆڲۆ کیمی، ایران آکادمیک دۆنیاسېندا، ساده، آخېجې و قېسا جملهلری ایله مشهور بیر آکادمیسیندیر. اۏ، مدرن فارسجانی اۏلدوقجا باشارې ایله قوللانان بیر آکادمیسیندیر.42 صدیقین دیوان چئویریسینه مدرن فارسجادا کلمه قوللانېمې آچېسېندان باخدېغېمېزدا ان چۏخ دقّت چکن نقطه چۏخ یئنی فارسجا کلمه قوللانېمېدېر. ایران اسلام انقلابېندان سۏنرا مدرن فارسجادا آرتان بو اڲیلیم، گۆنۆمۆز ایران گنجلیڲینین چۏخ رغبت ائتدیڲی بیر اڲیلیمدیر. بونو گؤز اؤنۆنه آلان صدیقین قوللاندېغې بعضی یئنی فارسجا کلمهلره اؤرنک وئرمک گرهکیرسه: در هم ریختگی (= قارېشېقلېق، دوزهنسیزلیک، ص 20)، تک نگاری (= درنیلمهسینه توم یؤنلری ایله بیر قونودا یازما، ص 26)، سخت باوری (= اینانېلماسې زور، ص 32)، واژهپژوهی (= کلمه بیلیم، ص 34)، گویششناسی (= لهجه بیلیم، ص 38)، پدیدآورنده (= مؤلف، ص 24)، پژوهنگاری (= بیلیمسل یازېچېلېق، ص 26)، سازهشناسی (= یاپې بیلیم، ص 42)، بازپسین (= سونونجو، ص 50)، بازپردازی (= بورجلولوق، ص 55)، باورپژوهی (= اینانج بیلیم، ص 57)، خون گرایی (= عرقچیلیق، ص 60)، سر هم بندی (= دقّتسیزلیک، ص 62) . . . وس.
صدیق، چئورهسینده مزاحی بیر کیشلیک ایله بیلیم آدامیدیر. اؤزهللیکله بیلیمسل قونولاردا قصدی یادا بؤیۆک بیر دقّتسیزلیک و بیلگیسیزلیک سونوجو خطا یاپانلارا قارشې آلایجې بیر اوسلوب ایله دولاشېر. اؤرنهڲین دبیر سیاقینین فارسجا چئویریسینده عربجه افادهلره یئنه عربجه قارشېلېقلار بولماسې غریبسهمهسی بایېندا شؤیله دئییر:« . . . دیوانېن متنیندن داها زور و آنلاشېلماز بؤیله یۆزلرجه قارشېلېقلا ایرانلې اۏخویوجو اۆچۆن نشر ائدیلمیشدیر. بو قارشېلېقلارېن چۏخو، کاشغارلېنېن بخارا عربجهسیندهکی افادهلریندن اۏلوب، بوگۆن عربلره داهې غریب گلمدهدیر!»
یئنه سیاقینین کلمهلره یانلېش قارشېلېقلار وئریرکن، ایدئولوژیسینی نئجهده ایشین ایچینه قاتدېغېنې گؤسترمک اۆچۆن بو آلایجې اؤرنکلری وئریر:«پارس کلمهسی قاپلان دئیه آنلاملاندېرېلېر. گئرچکده دیواندا بو کلمه یالنېز وحشی حیوان دئیه قارشېلانمېش . . . سیاقی تات (عجم)ی فارس دئیه آنلاملاندېردېقدان سۏنرا، بونا ایرانېن فارس دیللی تبعهسی صفاتینی اکلهمیش. سانکی بو اصطلاح، کاشغارلې زامانېندا پهلوی رژیمینجه وئریلمیش!»43
سۏنوچ
تۆرک دیل تاریخی، تۆرک فولکلورو، تۆرک ادبیاتی و تۆرکجهنین کلمه خزینهسی ایله گلیشیمی حاققېندا ان اؤنملی قایناقلاردان بیری اۏلان دیوان لغات الترک باشدا تۆرکیه تۆرکجه اۏلماق اوزهره اویغور، اؤزبک و قازاق تۆرکجهلری ایله انگلیزجه و قسماً آلمانجایا داها اؤنجه ترجمه ائدیلمیشدیر. شبههسیز فارسجایا چئویریسی ایله بیرلیکده دیوان، چۏخ گئنیش اۏخوجو و آراشدېرماجې کیتلهسینه اۏلاشمېشدېر.
سؤز قونوسو چئویرینین ان اؤنملی طرفلریندن بیری، حسین م. صدیق کیمی تاریخی تۆرکجهیه، بخارا عربجهسینه و مدرن فارسجایا حاکیم بیر آراشدېرماچې طرفیندن یاپېلمېش اۏلماسېدېر. صدیق بو چئویریسی ایله سادهجه چاغداش فارس اۏخوجوسونا آخېجې بیر چئویری قازاندېرمامېش، عین زاماندا، ایراندا بعضی چئورهلرده وار اۏلان تۆرک دیلی و کولتورونه قارشې اولومسوز طورلارا دا بؤیۆک بیر ضربه وورموشدور. کندیسینینده بلیرتدیڲی کیمی سادهجه تۆرک کولتورو اۆچۆن دهڲیل، بۆتۆن بیر اسلام مدنیّتی، حتّی انسانلېق اۆچۆن باها بیچیلمز بیر اثر اۏلان دیوان لغات الترک ـون دبیر سیاقی کیمی غیر آکادمیک فیکیرلره صاحیب آراشدېرماچېلارجا ایرانلې اۏخوجویا سونولماسې، بؤیۆک بیر علمی فاجیعه اۏلموشدور.
بو کیمی چالېشمالاردان فایدالانان ایرانلې اۏخویوجونون تۆرک دیلی و کولتورو حاققېندا اولومسوز قناعتلره صاحیب اۏلماسې قاچېنېلمازدېر. ایشته صدیق بؤیۆک بیر سوروملولوق دویغوسو ایله عربجه، تۆرکجه و فارسجایا حاکیم بیر آراشدېرماچې اۏلاراق کولتورلر آراسې ایلیشکیلر آدېنا اؤنملی کؤپرۆ اۏلوشدورموشدور.
اۏ، بسیم آتالای ترجمهسی و دیگر ترجمهلردهکی فونتیک یانلېشلېقلارا دهڲینهرک بیر چۏخ اۏخوما خطاسینی دوزهلتمیش، بؤیلهجه مورفولوژیک آراشدېرمالارا قاتغېدا بولونموشدور. اۏنون ترجمهسینه یازدېغې یاخلاشېق یئتمیش صحیفهلیک گیریش، هم دیوان حاققېندا یاپېلان توم چالېشمالارېن گنل بیر دهڲرلندیریلمهسی همده اؤنملی تثبیتلر ایچرمهسی باخېمېندان چۏخ قیمتلیدیر. صدیق اؤزهللیکله تۆرک کولتورونون دهڲیشیک یانسېمالارې، فارسجا- تۆرکجه ایلیشکیلری، کاشغارلېنېن شخصیتی ایله اثری حاققېندا گؤزدن قاچان نقطهلر و کاشغارلې- فردوسی قارشېلاشدېرماسې ایله کولتور- ادبیات تاریخیمیزه نوت دۆشۆلهجک اؤنملی دهڲرلندیرمهلرده بولونموشدور.
دۏقتور اسرافیل باباجان
آنکارا- غازی اونیورسیتهسی
سۏن نۏتلار
1. اثرین قلمه آلېنېش تاریخی حاققېندا دۆرلۆ تئوریلر وارسا دا، ان یایغېن قبول، بحث ائدیلن بو تاریخلر آراسېندا یازېلما احتمالېدېر.
2. احمد بیجان ارجیلاسون، ایلک مسلمان تۆرک دؤولتلرینده دیل و ادبیات، تۆرکلر، ج. 5، آنکارا، 2002، ص. 773.
3. مصطفا س. قاچالېن، دیوانالغاتالتۆرک، ت د و اسلام انسیکلوپئدیاسې، ج. 9، استانبول 1994، ص. 447.
4. احمد بیجا ارجیلاسون، آ.ج. م.، ص 775.
5. مصطفا س. قاچالېن، آ. ج. م.، ص 449.
6. بسیم آتالای، دیوانالغاتالتۆرک، ج. 1، آنکارا، 1998، ص. 21-19.
7. مصطفا س. قاچالېن، آ. ج. م.، 449.
8. حسین محمدزاده صدیق، دیوانالغاتالتۆرک ترجمهسی فارسی. تبریز، 1384/ 2004. ص. 19.
9. ح. م. صدیق، 1324/1945 ایلینده تبریزین سرخاب محلّهسینده متدیّن و عالیم بیر عائلهنین چۏجوغو اۏلاراق دۆنیایا گلمیشدیر. باباسې محمود بئیدیر. ایلک اؤڲرهنیمینی تبریزده تاماملادېقدان سۏنرا اۏرتا اؤڲرهنیم ایللرینده تبریزده دؤورۆن مشهور عالیملریندن مرحوم وقایی مشکوکِ تبریزی، میرزا غلام حسین و میرزا عمران گیبی شخصیتلردن قرآن، فقه و اسلام فلسفهسی گیبی درسلر اۏخوموشدور. اۏرتا تحصیلینی ده تبریزده تاماملایان صدیق 1342/1963 ایلینده لیسانسې بیتیرهرک تبریز چئورهسینده خوی اؤڲرهتمنلیڲینه باشلامېشدېر. ایرانا باغلې گۆنئی آذربایجانېن بحرانلې گئچن بو ایللرینده صدیق، پهلوی رژیمینی فارس عرقچیلیگینه دایانان پولیتیکالارېنا قارشې آنا دیلی اۏلان تۆرکجهیی و تۆرک کۆلتۆرۆنۆ مدافعه ائتمیشدیر. آراشدېرماجې بو دؤنمده بؤلگهیه عائد بیر چۏخ فولکلوریک درلهمه یاپما امکانې بولموشدور. آنجاق رژیمین باسقېلارې نهدن ائیله بیر چۏخ کز گؤز آلتېنا آلېنمېش و چالېشمالارې یارېم قالمېشدېر. 1344/1965 ایلینده تبریز اۏنیورسیتهسی فارس دیلی و ادبیاتې بؤلۆمۆنده عائد اۏلان صدیق، ایمدی ایران، ارمغان و راهنما گیبی درگیلردن آذربایجان دیل و فولکلورونو تانېدان مقالهلر یازمېشدېر. 1347/ 1968 ایلینده تبریزده هنر و اجتماع آدلې تۆرکجه ـ فارسجا هفتهلیک بیر درگی نشریدیر. آنجاق درگی پهلوی رژیمینجه قاپاتېلاراق صدیق آلتې یا گؤز آلتېندا دوتولور. 1968 ایلینده استانبول اۏنیورسیتهسی ادبیات فاکولتهسی تۆرک دیلی و ادبیاتې بؤلۆمۆ حاضېرلېق اؤڲرهنجیلیڲینه قبول ائدیلیرسه ده، رژیم طرفیندن کندیسینه اؤلکه دیشینه چېخما اذنی وئریلمز، ح. م. صدیق 1972/ 1978 ایللری آراسېندا یایېن فعالیّتلرینه دوام ائدهر. بو دؤنهمدهکی چالېشانلارې آذربایجان ادبیات و فولکلورونو فارسجا تانېتان چالېشمالاردې. یئنه بو ایللرده تهران اۏنیورسیتهسی فارس ادبیاتې بؤلۆمۆنده یۆکسک لیسانسېنې تامالار. ایران ایسلام دؤورۆندن سۏنرا، تبریزه دؤنهرک «آزادلېق و یۏلداش» درگیلرینی چېخارېر. بیر مدت سۏنرا بو درگیلرین ده قاپاتېلماس ایله تکرار قاتېب چالېشمالارېنا باشلار. 1981 ایلینده 7 آذربایجان یازارلار کنگرهسینه دعوت ائدیلیر و باکویه گئدیر. بیر کاچ آی سۏنرا استانبولا گلهرک اسکی تۆرک دیلی آلانېندا دکترایا باشلامېشدېر. آینې ایل ارزروم اۏنیورسیتهسی طرفیندن آذربایجان ادبیاتې اۆزهرینه آراشدېرمالار یاپماق ایچین دعوت ائدیلمیشدیر. صدیق، 1983 ایلینده دکترا تئزینی تاماملایاراق ایرانا دؤنۆر. ایراندا آکادمیک چالېشمالارېندا دوام ائدهن صدیق، فردوسینین یوسف ایله زۆلیخاسېنې، مولانانېن تۆرکجه شعرلرینی ایلک تۆرکجه یوسف و زۆلیخا مثنویسی اۏلان خواجه علی خوارزمینین مثنویسینی و صائبین بعضی شعرلرینین شرحلرینی یایېنلامېشدېر. الآن ایراندا بیر چۏخ اۏنیورسیتهده تۆرک دیلی و ادبیاتې ایله اسکی فارسجا درسلری اۏخودان صدیق، 62 عدد تألیف و ترجمه اثرین صاحیبیدیر (حسین محمدزاده صدیقین حیاتې و چالېشمالارې حاققېندا گئنیش بیلگی ایچین باخېنېز: امیر چهرهگشا «ائل قایغېسې»، تهران 1383/ 2003؛ مهندس محمدرضا کریمی «ائلیمیزین آجېان یاراسې»، تهران 1381/2001؛ مهندس لیلا حیدری «فرجام تاریخ بنیاد آذربایجانشناسی»، تهران 1381/ 2001؛ مهندس امید نیایش «دکتر صدیق و هویت آذربایجان»، تهران 1381/ 2001.)
10. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 63.
11. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 62.
12. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 62.
13. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 63.
14. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 64.
15. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 65-64.
16. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 65.
17. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 66.
18. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 23 و 18.
19. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 21 و 19.
20. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 19.
21. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 45.
22. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 55-54.
23. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 67. بیزیم بو عسگری شرطلردن یالنېزجا ایکیسینه صاحب اۏلماقلا بیر درڲهرلندیرمه یازېسې قلمه آلمامېز البته بیرآز جاهیل جسارتیدیر.
24. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 35.
25. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 33.
26. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 34.
27. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 37.
28. عثمان فیکری سرت کایا «سۏن بولونان بلگهلر اېشېغېندا کاشغرلی محمود حاققېندا یئنی بیلگیلر»، دیواناللغاتالتۆرک بیلگی شؤلنی، آنکارا، 1999، ص. 130.
29. بسیم آتالای، آ. گ. اِ.، ص. 13.
30. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 25.
31. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 47.
32. سوز قۏنوسو لغتلر حاققېندا گئنیش بیلگی ایچین باخېنېز: یوسف اؤز، «تاریخ بۏیونجا فارسجا تۆرکجه سؤزلۆکلر»، یایېنلانمامېش دکترا تئزی، اۆسبه، آنکارا، 1996.
33. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 48-47.
34. نهاد سامی بانارلې، «رسیملی تۆرک ادبیاتې تاریخی»، سی. آی.، استانبول 1987، ص. 253.
35. احمد بیجان ارجیلاسون، آ. گ.م.، ص. 778.
36. اگر شاهین باباسې شاه اۏلسایدې، باشېما تاج قۏیاردې. آننهسی ده شاه قارېسې اۏلسایدې، دیزلریمه قدهر منی آلتېن و گۆمۆشه باتېرېردې.
37. دوه سۆتۆ ایچیب سۆرۆنگن یئمکله آرپائېن طالعی اؤیله بیر یئره اولاشتې کی اۏ شیمدی سلطنت صاحیبی اۏلما ایستیر. تۆکۆرهییم سنه دؤنک فلک تۆکۆرهییم سنه!
38. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 61.
39. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 17.
40. احمد بیجان ارجیلاسون، آ. گ. مِ.، ص. 775.
41. بسیم آتالای، آ. گ. اِ.، ج. دو، ص. 364.
42. احمد جعفراۏغلو، «تۆرک دیل تاریخی»، ج. دو، استانبول 1974، ص. 21.
43. نهاد سامی بانارلې، آ. گ. اِ. ج. یک، ص. 253.
44. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 66.
45. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 22.
46. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 29.
47. بسیم آتالای، آ. گ. اِ.، ج. یک، ص. 36.
48. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 63-62.
49. ح. م. صدیقین آنا دیلی آذری تۆرکجهسیدیر. اۏ، بونون هئچ بیر یئرده گیزلهمهسی و بوندان غرور دویار. ذاتاً اثرلرینین بیر قسمی ده، عرب حرفلی آذری تۆرکجهسی متینلریندن عبارتدیر. آنا دیلی و اؤز کۆلتۆرۆیله غرور دویان صدیق شؤیلهدیر: «انسانلېق کۆلتۆرۆنۆن گلیشمهسینده پارلاق بیر یئری اۏلان بیر تۆرکلر، دۆنیا اؤلکهلرینین بیر چۏخونا اتکی ائتمیش مقبول حیات طرزی تبلیڲی، غئیرتی و معنویاتېنا صاحبیز، بونون یانېندا گئنیش بیر میتولوژی وارلېغېنا دا صاحب اۏلور.»
باخېنېز: حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 56.
50. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 19 و 22.
در این وبلاگ گزارشها، مقاله ها، شعرها و تصاویر مربوط به مراسم تکریم از مقام علمی استاد زبانشناسی و ادبیات، دکتر حسین محمدزاده صدیق (در تاریخ 6 اسفند 1386- تهران، فرهنگسرای مهر در تالار معلم منطقه 19) و مراسم بزرگداشت ایشان (25 مرداد 1387- تهران، فرهنگسرای بهمن) را قرار دادم.